AI kan nieuwe arbeidsrisico’s veroorzaken. Zo kan de mentale belasting toenemen wanneer AI eenvoudige taken overneemt en medewerkers vooral complex werk moeten verrichten of voortdurend AI-uitkomsten controleren.
De werkdruk kan stijgen als de productiviteitseisen meegroeien met de mogelijkheden van AI. Ook kan de autonomie onder druk komen te staan wanneer algoritmen werkzaamheden aansturen en prestaties steeds intensiever worden gemonitord.
Andere risico’s zijn minder contact met collega’s, verlies van vakkennis en onzekerheid over de eigen functie. Blind vertrouwen op AI, onvoorspelbaar systeemgedrag en algoritmische vooroordelen kunnen bovendien leiden tot fouten en verkeerde beslissingen. Daarmee raakt AI niet alleen de kwaliteit van het werk, maar mogelijk ook de gezondheid en het welzijn van medewerkers.
TNO en RIVM onderzochten in de Technologieradar Gezond en Veilig Werken de gevolgen van opkomende technologieën voor de arbeidsomstandigheden. Naast AI gaat het onder meer om robotica, digitalisering en extended reality. Daarbij keken de onderzoekers naar fysieke en mentale belasting, veiligheid en blootstelling aan gevaarlijke stoffen.
Wouter ter Burg, Human exposure and risk assessor (MSc) RIVM
Volgens Wouter van der Torre, onderzoeker bij TNO, liggen de belangrijkste uitdagingen bij AI op het gebied van mentale en cognitieve belasting. Zijn medeonderzoeker Wouter ter Burg van het RIVM zegt: “AI kan op verschillende terreinen bijdragen aan gezonder en veiliger werken, maar juist bij mentale belasting zien we belangrijke risico’s.”
Meer werk in plaats van minder
Een van die risico’s is dat AI niet alleen werkzaamheden versnelt, maar ook het werktempo opvoert. Van der Torre noemt het voorbeeld van een inkoper die dankzij AI veel meer aanbestedingen tegelijkertijd kan behandelen. Het opstellen van documenten gaat sneller, maar de medewerker moet de uitkomsten nog altijd beoordelen, controleren en beslissingen nemen. Dat vraagt concentratie en kan het werk intensiever maken.
Ter Burg wijst op een vergelijkbaar risico in de gezondheidszorg. Als AI medische beelden vooraf beoordeelt, kunnen meer scans ter controle bij een arts terechtkomen. Die arts wordt dan de beperkende factor in een proces dat verder sterk is versneld. De productiviteit neemt toe, maar dat betekent niet automatisch dat de werkdruk daalt.
Begin bij de knelpunten op de werkvloer
Hoe kunnen HR-professionals voorkomen dat AI de arbeidsomstandigheden verslechtert? Volgens beide onderzoekers begint dat al voordat een organisatie besluit welke AI-toepassingen ze gaat gebruiken. Van der Torre ziet dat bedrijven vaak vooral kijken naar de technologische mogelijkheden en de verwachte productiviteitswinst. De gevolgen voor medewerkers komen pas later aan bod.
Zijn advies is om niet te beginnen bij wat technisch mogelijk is, maar bij de knelpunten die medewerkers in hun dagelijkse werk ervaren. Welke taken kosten onnodig veel tijd? Waar ontstaan frustraties? En hoe kan AI helpen zonder dat medewerkers hun autonomie verliezen of extra worden belast?
Betrek medewerkers en de ondernemingsraad bij die afwegingen, adviseren de onderzoekers. Vervolgens kunnen organisaties bestaande instrumenten gebruiken om de effecten te volgen, zoals medewerkerstevredenheidsonderzoeken, werkoverleggen en gesprekken met leidinggevenden.
Van der Torre: “Vraag daarbij expliciet naar ervaringen met AI, de ervaren werkdruk en veranderingen in het werk.”
Ter Burg wijst erop dat zelfs monitoring die bedoeld is om medewerkers te beschermen, ongewenste gevolgen kan hebben. Wanneer werknemers het gevoel krijgen voortdurend te worden gevolgd, kan dat juist extra stress veroorzaken. Transparantie over het doel van monitoring en wat er met de verzamelde gegevens gebeurt, is daarom essentieel.
Daniëlle Rebel, Nederlandse Arbeidsinspectie
Ook de Nederlandse Arbeidsinspectie waarschuwt voor de gevolgen van AI voor gezond en veilig werken. Uit eerder onderzoek naar algoritmisch management blijkt dat geautomatiseerde aansturing en beoordeling van medewerkers kunnen leiden tot minder autonomie, hogere mentale belasting en werkstress.
Volgens woordvoerder Daniëlle Rebel moeten werkgevers bij de introductie van AI nagaan welke nieuwe of veranderde arbeidsrisico’s ontstaan. Vervolgens moeten zij maatregelen nemen om die risico’s zoveel mogelijk weg te nemen of te beheersen. Daarbij moet duidelijk zijn wie verantwoordelijk is voor de uitvoering en wanneer wordt geëvalueerd of de maatregelen effectief zijn.
Van arbeidsrisico naar concrete maatregel
“De impact van AI op de kwaliteit van de arbeid is geen vast gegeven, maar het resultaat van organisatorische keuzes”, zegt Van der Torre. Volgens Ter Burg biedt de bestaande RI&E-systematiek voldoende mogelijkheden om ook de arbeidsrisico’s van AI te inventariseren en te beoordelen.
Maar hoe pak je dat concreet aan? Onderstaand stappenplan biedt HR-professionals houvast. Kijk daarbij verder dan de directe werkdruk: ook veranderingen in taakinhoud, autonomie, ontwikkelmogelijkheden en baanzekerheid verdienen aandacht.
Stap 1. Breng het AI-gebruik in kaart
Inventariseer welke AI-systemen medewerkers gebruiken, voor welke taken en op welke afdelingen. Kijk ook naar shadow AI: toepassingen die medewerkers op eigen initiatief gebruiken. Breng in kaart welke werkzaamheden veranderen, welke taken verdwijnen en welke verantwoordelijkheden ontstaan.
Stap 2. Onderzoek de gevolgen voor medewerkers
Ga met medewerkers, leidinggevenden en de preventiemedewerker in gesprek. Wordt het werk ingewikkelder? Neemt de werkdruk toe? Voelen medewerkers zich sterker gecontroleerd? Gebruik bestaande medewerkeronderzoeken en werkdrukmetingen, aangevuld met gerichte vragen over AI. Houd rekening met verschillen tussen functies en groepen medewerkers.
Stap 3. Beoordeel de risico’s en actualiseer de RI&E
Beoordeel welke risico’s de AI-toepassingen veroorzaken, wie eraan worden blootgesteld en hoe ernstig en waarschijnlijk de gevolgen zijn. Besteed aandacht aan psychosociale arbeidsbelasting, maar ook aan veiligheid wanneer AI bijvoorbeeld machines of werkprocessen aanstuurt. Schakel zo nodig een arbodeskundige in en verwerk nieuwe of veranderde risico’s in de RI&E.
Stap 4. Neem maatregelen op in het plan van aanpak
Bepaal hoe risico’s kunnen worden voorkomen of beperkt. Denk aan het aanpassen van productienormen, het begrenzen van monitoring en het behouden van voldoende taakafwisseling en sociaal contact.
Zorg ook dat medewerkers tijd krijgen om AI-uitkomsten te controleren. Leg vast wie verantwoordelijk is voor de maatregelen, wanneer ze worden uitgevoerd en hoe de effectiviteit wordt beoordeeld.
Stap 5. Betrek deskundigen en de medezeggenschap
HR kan het proces coördineren, maar hoeft de risico’s niet zelfstandig te beoordelen. Betrek de preventiemedewerker, ondernemingsraad of personeelsvertegenwoordiging, leidinggevenden en waar nodig de bedrijfsarts of een arbeids- en organisatiedeskundige. Houd rekening met de wettelijke regels voor medezeggenschap en toetsing van de RI&E.
Stap 6. Evalueer en stuur bij
Onderzoek na de implementatie opnieuw hoe medewerkers hun werk ervaren. Zijn de werkdruk en mentale belasting veranderd? Werken de maatregelen? Zijn er onverwachte effecten? Beoordeel de risico’s opnieuw wanneer AI-toepassingen of werkprocessen wezenlijk veranderen en pas de RI&E en het plan van aanpak waar nodig aan.
Actieve rol HR
De belangrijkste boodschap van de onderzoekers is dat gezond en veilig werken vanaf het begin onderdeel moet zijn van de besluitvorming over AI. Voor HR ligt er een actieve rol om samen met medewerkers, leidinggevenden en arbodeskundigen invloed uit te oefenen op de inrichting van het werk. Want AI kan de arbeidsomstandigheden verbeteren, maar dat gebeurt niet vanzelf.
LINKIT betrekt medewerkers bij AI-ontwikkeling
Bij IT-dienstverlener LINKIT worden mogelijke arbeidsrisico’s al tijdens de ontwikkeling van AI-toepassingen onderzocht. Het bedrijf gebruikt onder meer generatieve AI om administratieve werkzaamheden van resource consultants te automatiseren, zoals het opstellen van kandidaatvoorstellen en projectomschrijvingen.
Uit onderzoek van TNO blijkt dat deze toepassingen tijd besparen en medewerkers minder afhankelijk maken van collega’s. De mentale belasting lijkt niet wezenlijk te veranderen. Wel valt de afhankelijkheid van tijdige input van kandidaten en opdrachtgevers weg, wat enige druk kan wegnemen.
Volgens Maaike Stoops, hoofd R&D van LINKIT, kijkt het bedrijf bij het ontwerpen van AI-toepassingen expliciet naar de gevolgen voor onder meer werkdruk en autonomie. Medewerkers zijn vanaf het eerste idee betrokken bij de ontwikkeling. Zij bepalen zelf of ze de toepassingen gebruiken en controleren de gegenereerde teksten. AI ondersteunt hun werk, maar neemt geen definitieve beslissingen. HR maakt deel uit van een AI Governance Board, die nieuwe toepassingen beoordeelt op hun waarde en risico’s.
Ook na de invoering blijft LINKIT de effecten volgen. Via medewerkeronderzoeken worden onder meer werkdruk en betrokkenheid gemeten. Daarnaast worden vooraf vastgestelde succescriteria tijdens pilots en na implementatie geëvalueerd.
Volgens Stoops houden consultants dankzij AI wekelijks uren over voor gesprekken met klanten en kandidaten. De praktijk laat zien hoe belangrijk het is om niet alleen naar tijdwinst te kijken, maar ook naar de manier waarop het werk verandert.
LEES OOK:
- Meer dan de helft HR-verantwoordelijken: organisatie niet klaar voor mentale impact AI
- Preventie van ziekteverzuim begint met het opstellen van een RI&E en plan van aanpak – Enkele voorbeelden uit de praktijk
- Werkdruk los je niet op met een vitaliteitscampagne; Het systeem is ongezond en moeten we anders inrichten
- ‘Het is me even te veel’: waarom medewerkers dat eerder moeten kunnen zeggen
Je ontwikkelt in deze eendaagse training een GenAI-veranderstrategie met oog voor de menselijke kant. Je krijgt een heldere roadmap voor duurzame AI-adoptie.
Gerelateerd
Wat doe je als een medewerker niet goed functioneert en welke vormen van verlof zijn er? Wil je je kennis up-to-date houden? Volg deze training en leer in twee ochtenden alle ins en outs over arbeidsrecht in de dagelijkse HR-praktijk.
