Wat hebben Margaret Thatcher en Elizabeth Holmes met elkaar gemeen? Op het eerste gezicht niet veel. Thatcher was jarenlang premier van het Verenigd Koninkrijk en groeide uit tot een van de invloedrijkste vrouwelijke politieke leiders van de afgelopen eeuwen.
Holmes werd op jonge leeftijd geprezen als de succesvolste vrouwelijke ondernemer van haar generatie, totdat haar bedrijf Theranos instortte door grootschalige fraude.
Charisma beïnvloedt beoordeling vrouwelijke leiders, effect stemhoogte beperkt
Toch delen deze twee vrouwen een opvallende overeenkomst. Beiden maakten bewust gebruik van hun manier van spreken om krachtiger en overtuigender over te komen. Ze spraken met een relatief lage stem en spraken op een manier die charisma uitstraalde.
Sneller label ‘bazig’
Vrouwen worden nog altijd minder vaak gezien als de ‘ideale’ leider. Van leiders verwachten we dat ze daadkrachtig en zelfverzekerd zijn. Van vrouwen verwachten we juist vaker dat ze bescheiden en zorgzaam zijn. Wanneer vrouwen zich daadkrachtig en zelfverzekerd gedragen, worden ze daar vaak negatiever op beoordeeld dan mannen.
Ze krijgen bijvoorbeeld sneller het label ‘bazig’ of ‘onsympathiek’. Dit wordt in de wetenschappelijke literatuur een backlash-reactie genoemd.
De vraag is daarom: kunnen vrouwen deze negatieve reacties verminderen door de manier waarop ze spreken? Kan een charismatische spreekstijl ervoor zorgen dat zij eerder als competente en geschikte leiders worden gezien?
En speelt ook de toonhoogte van de stem daarbij een rol? In een recent onderzoek dat ik samen met Rafael Wilms en Emma van Garderen heb uitgevoegd hebben we precies deze vragen onderzocht. Daarbij keken we niet per se naar wat vrouwen die solliciteren op leiderschapsposities zeggen, maar naar hoe ze het zeggen.
Charisma en stemhoogte
Maar wat maakt iemand eigenlijk charismatisch? Charisma gaat om de manier waarop leiders hun ideeën, waarden en overtuigingen overbrengen. Charismatische leiders weten mensen te raken door duidelijk te maken waar zij voor staan, een aansprekende visie te delen en vertrouwen uit te stralen.
Onderzoek naar charismatisch leiderschap laat zien dat deze communicatie uit drie elementen bestaat:
- De boodschap zelf: charismatische leiders spreken vanuit sterke overtuigingen, benadrukken gedeelde waarden, formuleren ambitieuze doelen en laten zien dat deze doelen haalbaar zijn.
- De manier waarop de boodschap wordt opgebouwd: Charismatische leiders gebruiken bijvoorbeeld metaforen, verhalen, tegenstellingen, opsommingen van drie punten en prikkelende vragen om hun boodschap krachtiger te maken.
- De manier van presenteren: Stemgebruik, gezichtsuitdrukking en lichaamstaal helpen om enthousiasme en betrokkenheid over te brengen. Deze combinatie van inhoud, vorm en uitstraling kan ervoor zorgen dat mensen een leider als overtuigender ervaren.
Deze elementen van charismatische communicatie kunnen bijdragen aan de mate waarin iemand als een geschikte leider wordt gezien.
Ook stemhoogte kan hierbij een rol spelen. Een lagere stem wordt vaak (onbewust) geassocieerd met eigenschappen als dominantie, zelfvertrouwen en competentie, waardoor mensen iemand eerder als een geschikte leider kunnen zien.
Vrouwelijke kandidaten met charismatische speech werden in 73% van de gevallen gekozen, tegenover 48% in de neutrale conditie
Voor vrouwelijke leiders kan dit echter een spanningsveld opleveren: een lagere stem kan bijdragen aan een beeld van daadkracht en leiderschap, maar tegelijkertijd mogelijk ten koste gaan van de ervaren warmte en sympathie.
Wat waren de resultaten?
In drie studies onder bijna 2500 deelnemers met recruitmentervaring werden kandidaten voor een leiderschapspositie gepresenteerd waarin zowel charisma als stemhoogte systematisch werden gemanipuleerd. De kandidaten presenteerden zichzelf in een via video opgenomen assessmentoefening, waarin zij een medewerker moesten aansturen.
De uitkomsten zijn opvallend helder: Een verlaagde stemhoogte bij vrouwelijke kandidaten leverde inconsistente resultaten op en leidde nauwelijks tot verandering in selectiekansen (62% vs. 59%).
Charismatische communicatie had daarentegen een consistent effect: vrouwelijke kandidaten met charismatische speech werden in 73% van de gevallen gekozen, tegenover 48% in de neutrale conditie. Met andere woorden: stemverlaging levert nauwelijks voordeel op, terwijl charisma een betekenisvolle impact heeft op hoe vrouwelijke kandidaten worden beoordeeld.
Wat betekent dit voor de praktijk?
Allereerst laat ons onderzoek zien dat de manier waarop leiders communiceren ertoe doet. Charismatische communicatie kan vrouwelijke kandidaten helpen om een backlash-reactie te voorkomen en geschikter over te komen voor een leiderschapsrol.
Hoewel de effecten in ons onderzoek klein waren, kunnen ook kleine veranderingen in de manier waarop kandidaten worden beoordeeld bijdragen aan het verkleinen van de kloof tussen mannen en vrouwen in leiderschapsposities.
Een belangrijke boodschap is dat charisma geen vaststaande eigenschap is. Charismatische communicatie, zoals het formuleren van een aansprekende visie, het gebruik van verhalen en het effectief inzetten van stem en lichaamstaal, zijn vaardigheden die ontwikkeld en getraind kunnen worden.
Voor organisaties betekent dit dat leiderschapsontwikkeling zich kan richten op concrete gedragingen die bijdragen aan effectieve communicatie. Tegelijkertijd moeten we oppassen dat de verantwoordelijkheid voor verandering niet alleen bij vrouwen wordt gelegd.
De focus moet niet alleen liggen op training van leiderschapskwaliteiten, maar ook op verbetering van selectieprocedures
Het aanpassen van communicatiestijl kan helpen om beter aan bestaande leiderschapsverwachtingen te voldoen, maar verandert niet de onderliggende stereotypen over leiderschap.
Daarom ligt er ook een belangrijke verantwoordelijkheid bij organisaties zelf. Selectieprocedures zijn vaak gebaseerd op eerste indrukken en ongestructureerde gesprekken, waardoor onbewuste voorkeuren en stereotypen invloed kunnen krijgen.
Door leiderschapsselectie meer te structureren (bijvoorbeeld gestructureerd in plaats van ongestructureerd te interviewen) en gebruik te maken van objectievere beoordelingsmethoden (zoals gestandaardiseerde tests), kunnen organisaties beter zicht krijgen op iemands daadwerkelijke vaardigheden.
Voor organisaties die werken aan inclusieve leiderschapsontwikkeling betekent dit dat de focus niet alleen moet liggen op het trainen van leiderschapskandidaten, maar ook op het verbeteren van selectieprocedures.
Referentie
Wilms, R., Oostrom, J. K., & Van Garderen, E. (2025 The effects of the charisma signal and voice pitch in female leader selection. The Leadership Quarterly, 36(3), 101857.
LEES OOK:
Vergroot je vermogen om stem en spraak concreet en praktisch in te zetten ter ondersteuning van je verhaal en leiderschap; leer gehoord te worden en te inspireren.
Gerelateerd
Per 1 januari 2027 moeten werkgevers aantonen dat ze gelijk werk gelijk belonen. Wat betekent dit concreet voor jouw organisatie? In deze live online training leer je de nieuwe verplichtingen, rapportage-eisen en hoe je een praktisch plan van aanpak opstelt.
