Zegt een manager tegen een medewerker: “Ik kan je pas gaan helpen als ik hoor en voel dat je het echt wil. Je bent nu aan het willen willen.”
Het is een van de vele flarden van de functioneringsgesprekken die centraal staan in de nieuwe documentaire De Manager van Maartje Bakers.
Een instant klassieker, die nu eens doet denken aan de documentaires van John Appel (vooral aan Sprekend Nederland, een aaneenschakeling van houterige toespraken) of aan Playtime van Jacques Tati (de vrijwel lege kantoorgebouwen waarin de menselijke maat zoek is) en dan weer aan de ‘mockumentary’ The Office (met mensen die zich rechtstreeks tot de kijker lijken te wenden) of een absurdistisch toneelstuk als Wachten op Godot.
De Manager is onweerstaanbaar geestig, zoveel is zeker. Althans voor wie van ‘cringe humor’ houdt. Want dat is toch het beeld dat uit de film opstijgt: dat het er maar wat ongemakkelijk aan toe gaat tijdens die gesprekken tussen managers en medewerkers in de organisaties die hebben meegewerkt aan de film (o.a. de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht, de politie in Heerlen, groothandel Sligro en verzekeraar Unigrant).
Wat heet, ook de gesprekken tussen die managers en hun coaches, superieuren en collega’s ogen behoorlijk gespannen. Kennelijk is er ‘iets’ in menige organisatie dat dit oproept. Maar wat dan precies? Dat legt De Manager feilloos bloot in – zoals de trailer van de film het noemt – ‘een zeldzame inkijk achter gesloten deuren bij het functioneringsgesprek’.
Reis door het loongebouw
Documentairemaker Maartje Bakers ziet haar documentaire als het verslag van een ‘reis door het loongebouw’, zegt ze. “Je begint bij de meer uitvoerende managers”, legt Bakers uit. “Naarmate het verhaal vordert, kom je steeds hoger in de organisatie. Aan het begin denk je: deze manager heeft macht, want hij bepaalt wat hij wil. Maar in de loop van de film besef je dat een manager ook weer een manager heeft. En dat die manager ook weer een manager heeft.” Aan het einde van die keten bevinden zich bestuurders, toezichthouders, aandeelhouders en (vaak nogal schimmige) investeerders.
Wie het voor het vooral voor zeggen heeft? Vooral degenen aan de top, zou je denken. Maar is dat wel zo? Rondom die groep mensen hangt een ‘waas van mystiek’, zegt Bakers, vandaar ook dat hoe hoger de mensen in de hiërarchie van de organisatie zitten, hoe minder zicht de gefilmde gesprekken bieden op wie er eigenlijk aan het woord is.
Over investeerders en aandeelhouders wordt wel gesproken, maar die blijven anoniem. De ongrijpbaarheid van de ’top dogs’ draagt bij tot hun machtspositie: “Werknemers zouden dan veel gerichter feedback aan de boven hen geplaatsten kunnen geven, en daar zitten die mensen niet op te wachten.”
Tijdens deze masterclass leer je hoe je je beloningsbeleid kunt moderniseren en hoe je belonen en beoordelen opnieuw vormgeeft binnen je organisatie.
Manager is niet de baas
Maar ook de mensen aan de top – zelfs de schijnbaar zo machtige CEO – hebben zich te schikken naar de regels van een ‘systeem’ dat voorschrijft ‘hoe je elkaar langs de meetlat legt, hoe je iemand afrekent op behaalde doelstellingen, op zijn functioneren, een systeem dat met KPI’s werkt en dat bepaalt welke beloning iemand krijgt.”
Kortom: iedereen binnen een organisatie voelt de druk van dat systeem, aldus Bakers – ‘om geld te verdienen, om te presteren, om tegemoet te komen aan de eisen van het neo-liberalisme’. Het rendementsdenken regeert, niet de manager.
Tegelijkertijd investeren organisaties fors in menselijk welzijn, psychologische veiligheid, empathisch leidinggeven en meer van dat soort zaken. De gesprekken in De Manager tonen ook precies dat: leidinggevenden die oprecht vragen hoe het gaat, die luisteren, die doorvragen naar de situatie thuis en die zelf van tijd tot tijd ook op cursus moeten of een coach moeten raadplegen.
Wie de film ziet, vraagt zich af hoe Bakers het voor elkaar heeft gekregen om zoveel organisaties en medewerkers heeft mee te krijgen om de toch tamelijk intieme functioneringsgesprekken voor de camera te laten vastleggen. “Het zijn organisaties die van zichzelf vinden dat ze menselijk leiderschap hoog in het vaandel hebben staan”, denkt ze. “Ze zijn daar trots op, en wilden best laten zien hoe het er bij hen aan toe gaat.”
Fragiele pogingen
Misschien dat rendementsdenken en menselijkheid niet per se hoeven te conflicteren. “Mogelijk dat maatregelen als de invoering van de vierdaagse werkweek bij softwarebedrijf AFAS zowel de winstgevendheid van de onderneming als het welzijn van de medewerkers ten goede komt”, erkent Bakers.
Alleen blijkt keer op keer dat de goedbedoelde pogingen tot medemenselijkheid maar al te vaak stuiten op allerlei schijnbaar onwrikbare systemische principes en regels. Dat kan ook niet anders, want de manager die een medewerker vraagt om open te zijn over diens twijfels, problemen en ambities is ook degene die het functioneren van de medewerker moet beoordelen.
De Manager toont fragiele, vaak onbeholpen pogingen van mensen die, ondanks hiërarchische verschillen, samen mens proberen te blijven in een prestatiegerichte cultuur.
Vandaar ook het ongemak tijdens het functioneringsgesprek. De manager gunt de medewerker van alles, maar weet ook dat er grenzen zijn aan wat kan worden geboden en dat dit in verhouding moet zijn tot de prestaties.
De medewerker weet dat natuurlijk ook, en weet dat de belangstellende vragen van de manager ook altijd een zakelijke bijbedoeling hebben. Beiden zitten klem in een systeem dat groter is dan zijzelf. Het maakt het functioneringsgesprek allemaal al gauw tot ‘een toneelstukje’, zegt Bakers, een moeizaam ritueel.
Op HR Day (donderdag 29 okt) komen kennis, inspiratie en ontmoeting samen. Ontdek de laatste ontwikkelingen in HR, van AI en strategie, organisatie- en talentontwikkeling, tot en met employee experience. Ontmoet 300+ HR-professionals en doe nieuwe inzichten op.
Niet dat Bakers een alternatief heeft. Wel streeft ze ernaar daar een debat over aan te wakkeren, door ‘het vanzelfsprekende weer zichtbaar te maken’: het functioneringsgesprek is zo’n vast onderdeel van de bedrijfsvoering geworden dat maar weinig mensen er vraagtekens bij stellen.
Door de gênante momenten tijdens die gesprekken uit te vergroten, hoopt Bakers dat de toeschouwer er met een frisse, kritische blik naar gaat kijken. En misschien leidt dat tot een breder debat over de wenselijkheid van een systeem waarin we ‘rondjes draaien met elkaar’.
De Manager van regisseur Maartje Bakers is geproduceerd door BIND in coproductie met Polar Bear en de NTR en wordt uitgebracht door distributeur Cinema Delicatessen. De documentaire (duur: 71 minuten) is vanaf 3 september te zien in de Nederlandse bioscoop, Of je kunt je eigen vertoning boeken.
LEES OOK:
Praktische e-learning over modernisering van functionerings- en beoordelingsgesprekken; leer hoe je de HR-cyclus vernieuwt en performance management verschuift van beoordelen naar ontwikkelen.
Wat doe je als een medewerker niet goed functioneert en welke vormen van verlof zijn er? Wil je je kennis up-to-date houden? Volg deze training en leer in twee ochtenden alle ins en outs over arbeidsrecht in de dagelijkse HR-praktijk.
