Verandering is geen project maar een natuurkracht, stelt Michiel Hogerhuis. Terugkijkend op ingrijpende transformaties bij Fokker en Accell Group pleit de CPO ervoor dat HR juist bij fundamentele veranderingen de leiding neemt. Hij spreekt over passie als hefboom, belangrijke lessen uit de topsport en waarom je je energie beter kunt richten op de medewerkers die wél willen. "Maar de kern is: eerst heel goed snappen waar het bedrijf last van heeft."

Michiel Hogerhuis (1974) is Chief People Officer van Adevinta, transformatieleider en auteur van het pas verschenen boek De natuurwetten van verandering.

Hij kwam van oorsprong niet uit het HR-veld, maar leidde als Director Change & People Transformation en later als CHRO twee van de meest ingrijpende transformaties uit de Nederlandse bedrijfsgeschiedenis.

Het gaat over mensen, dus er komen emoties en dynamiek op gang die niet te sturen zijn

Bij Fokker, waar hij zeven jaar werkte, hielp hij de vliegtuigbouwer die in 1996 failliet was gegaan de overstap te maken naar een toekomst als specialist in vliegtuigonderdelen. Bij Accell Group, bekend van Batavus en Sparta, was hij zes jaar betrokken bij een fundamentele cultuuromslag.

Zijn overtuiging is dat organisaties alleen succesvol transformeren als hun mensen met hen meegroeien. Daarbij haalt hij inspiratie uit werelden buiten de klassieke managementcanon, zoals topsport, film, design en antropologie.

Zijn ervaring strekt zich uit over private equity, beursgenoteerde en aan de overheid gelieerde organisaties, in sectoren als digitale platforms, financiële dienstverlening, lucht- en ruimtevaart en consumentenbedrijven. Dit artikel is gebaseerd op de HR Podcast met Michiel Hogerhuis.

De belangrijkste onderwerpen zijn: verandering als natuurkracht en de vraag waarom meer dan de helft van de verandertrajecten mislukt, de rol van leiders en vooral van HR bij reorganisaties, wat Fokker en Accell Group zulke leerzame voorbeelden maakt, wanneer je als HR-leider een transitie moet zien te voorkomen, wat topsport en design kunnen bijdragen aan verandertrajecten, hoe je omgaat met verandermoeheid en hoe Hogerhuis door al deze ervaringen anders is gaan denken over de rol van de HR-leider.

Adevinta is een van Europa’s toonaangevende onlinemarktplaatsgroepen, met merken als Leboncoin, Mobile.de en Marktplaats. De groep bedient meer dan 120 miljoen maandelijkse gebruikers en ruim een miljoen zakelijke klanten.

Verandering is een natuurkracht, zeg je. Toch mislukt meer dan de helft van de verandertrajecten. Zie je daar een verband?

“Ja, want als je verandering probeert te managen als een project, of zoals je je dagelijkse werk managet, dan mislukt het. Het gaat over mensen, dus er komen emoties en dynamiek op gang die niet te sturen zijn. En er zijn regels die overal gelden, maar die keer op keer worden vergeten. In de kern is het simpel, al is het natuurlijk niet simpel om te doen.”

In je boek bespreek je tien natuurwetten van verandering. Leiders hebben daarin op het eerste gezicht geen prominente rol. Wordt hun rol overschat?

“Ja en nee. Een leider kan heel veel kapot maken, bijvoorbeeld als er een conflict is in het leiderschapsteam of als dat tegenstrijdige boodschappen afgeeft. Maar het succes van een verandering hangt niet af van de topleiders. Dat hangt af van een leiderschapscoalitie: een groep mensen die het bedrijf in beweging brengt.”

Welke rol moet HR volgens jou spelen bij reorganisaties en transformaties?

“Dat is een van de redenen waarom ik het boek heb geschreven. HR moet de leidende rol spelen bij fundamentele veranderingen, omdat die in de kern gaan over het veranderen van gedrag en betekenisgeving. De meeste managers doen dat een of twee keer in hun leven en hebben daar niet de kennis en het gereedschap voor.”

Veel HR-professionals hebben zelf ook weinig ervaring met reorganisaties. En Rein Heddema zei eerder in deze podcast dat HR haar rol scherp moet afbakenen.

“Dat klopt, we hebben als HR nog wat te ontwikkelen. Maar ons hart gaat uit naar mensen en we zitten overal in het bedrijf, dus we voelen het beste aan wat er speelt. Het klinkt soms als vloeken in de kerk als ik zeg dat HR het leiderschap moet nemen. Managers mogen veel meer verantwoordelijkheid nemen voor hun team, maar niet bij transformaties. Al ligt het eindbesluit bij de CEO, wij vanuit HR snappen wat nodig is om een verandering tot succes te brengen.”

Dus de HR-professional is per definitie ook reorganisatiedeskundige?

“Ja, absoluut. Of zou dat in elk geval moeten zijn.”

Waarom zijn de transities bij Fokker en Accell Group zo’n goed voorbeeld?

“Twee redenen. We hebben ongelooflijk veel geluk gehad dat we zo lang aan die transformaties konden werken, met ruimte om te experimenteren. En beide bedrijven draaien op de passie van mensen: fietsgekken en vliegtuiggekken, enorm betrokken bij product en merk.

Pas toen we die passie terugvonden en er woorden aan gaven, konden we veranderen

Bij Fokker, dat in 1996 failliet ging, liepen de mensen daarna met de ziel onder hun arm. Pas toen we die passie terugvonden en er woorden aan gaven, konden we veranderen: niet meer complete vliegtuigen bouwen, maar onderdelen ervan. Een Boeing of Airbus vliegt dan dankzij een technisch hoogwaardig onderdeel van ons. Maar een transitie is nooit een garantie voor succes: met Accell is het een paar maanden geleden alsnog slecht afgelopen.”

Hein Knaapen, oud-CHRO van KPN en ING, zei in deze podcast: probeer transities tot elke prijs te voorkomen, want ze maken meer kapot dan je lief is. Waarom was er bij Fokker geen andere uitweg?

“De wereld veranderde: het aantal vliegtuigpassagiers explodeerde en Boeing en Airbus wilden nog maar met een paar leveranciers werken. Bovendien waren we te duur, dus liepen we het risico dat ze elders zouden gaan zoeken. En binnen Fokker zei een groep mensen: iedereen heeft ons afgeschreven, we willen weer Champions League spelen.

Ik ben het met Hein eens dat je niet in een half jaar alles op zijn kop moet zetten, daarom deden we er zes jaar over. Maar het was wel een revolutie. We bleven in eerste instantie maar brandjes blussen in plaats van structureel problemen op te lossen. De technische helden moesten de mensen worden die het proces beter gingen maken.”

Hoe krijg je juist die technische mensen met hun beroepsethiek op een ander spoor?

“Bij hen was de verbinding tussen hoofd en hart minder ontwikkeld, zagen we. Maar je hebt niet alleen een PowerPoint nodig om mensen te raken, maar een sterk verhaal dat mensen in beweging brengt. Dus gingen we met de raad van bestuur tweeënhalve dag naar de Filmacademie waar het in essentie draait om de kunst van het verhalen vertellen.

We vertaalden met deze kennis de strategie naar zes foto’s en de toenmalige CEO vertelde het bijbehorende verhaal vanaf een kratje in de fabriek. De eerste was de belangrijkste foto, die van een klein meisje: haar juf had gezegd dat haar papa niet meer bij Fokker kon werken, want Fokker was failliet. Dat was de pijn die in dat bedrijf zat. Toen hij zichzelf zo liet zien, gebeurde er iets in de fabriek.”

Wanneer moet je als HR-leider een transitie echt zien te voorkomen?

“Ik zou het iets anders formuleren. Organisaties willen vaak te veel, te snel en te groot, en denken dat transformatie de oplossing is. Daarvoor moet er wel echt een probleem onder liggen. Structuren worden vaak op hun kop gezet omdat we denken dat er een matrix moet komen.

Structuren worden vaak op hun kop gezet omdat we denken dat er een matrix moet komen

We beginnen altijd maar weer met organogrammetjes. Maart de kern is: eerst heel goed snappen waar het bedrijf last van heeft. Zo bleken we bij Accell onze eigen klant te zijn: fietsgekken die de technisch mooiste fiets maakten, terwijl de werkelijke klant de man of de vrouw op de fiets is. In zo’n geval behoef je misschien geen grote transformatie, maar een paar gerichte veranderingen.”

Heeft HR bij die afweging een andere verantwoordelijkheid dan alleen adviseren?

“Het besluit ligt bij de CEO, maar onze verantwoordelijkheid is groter. Wij moeten de eersten zijn die zeggen: wacht even, dit gaat nu niet werken. Als er weerstand is of spanning in een team en je begint dan toch aan een transformatie, mislukt het.”

Bestuurders maken zich zorgen over verandermoeheid. Hoe ga je daarmee om?

“Daar hadden wij ook last van, want de meeste medewerkers hebben al tien transformaties gezien en vijf CEO’s voorbij zien komen. Ons antwoord: richt je niet op de mensen die niet willen, maar op de mensen die wel willen. Wij zijn gewend onze aandacht te richten op het jengelende kind.

Maar er liepen mensen rond die snapten wat nodig was en vastliepen in het systeem. In een bedrijf van vijfduizend mensen kun je met tien tot twintig mensen al een beweging op gang brengen, zoals in dat bekende filmpje van The Dancing Guy.”

In deze masterclass leer je wat erbij komt kijken om een fusie of overname succesvol te begeleiden. We bekijken fusies en overnames vanuit de diverse perspectieven: systemisch, organisatie, HR en juridisch. Wat ontstaat is een helder stappenplan waarmee je direct aan de slag kan voor een succesvolle integratie van een fusie of overname.

Heb je daar een concreet voorbeeld van?

“Bij Accell waren we twee jaar bezig om te achterhalen waarom we altijd te laat waren met innovaties. Toen brachten we twaalf mensen die dat wilden twee dagen bij elkaar. Zij veranderden in twee dagen op papier het hele proces. De kunst was de raad van bestuur zover te krijgen dat ze die ruimte kregen.”

Wat heb je geleerd over wat transformatie voor medewerkers betekent?

“Jeanie Daniel Duck beschrijft in Het verandermonster hoeveel emoties er loskomen: verdriet, boosheid, de angst om niet meer bij de groep te horen. Dat wordt enorm onderschat, omdat de meeste managers daar niet op zijn ontwikkeld.

Aan de top raak je die emotie op een bepaald moment kwijt, zoals een chirurg niet steeds met de emoties van de patiënt bezig kan zijn. Onze rol is die emotie terug te brengen: wat gebeurt er in die groep, is er spanning of conflict met de leidinggevende? Dat bepaalt succes of falen.”

Ontwerpen en veranderen zijn hetzelfde: begin, doe iets, kijk wat er gebeurt en neem de volgende stap

Hoe kwam je erbij inzichten uit topsport en design te gebruiken?

“Bij Fokker was het toeval: Pieter van den Hoogenband was net gestopt met zwemmen en had onze toenmalige CEO gesproken. Ik was sceptisch, maar daar is het begonnen. Daarna werkten we met de Design Academy in Eindhoven. Bij Fokker analyseerden we jarenlang alles van een nieuw ontwerp tot in detail; die designers hadden binnen een week een prototype. Ontwerpen en veranderen zijn hetzelfde: begin, doe iets, kijk wat er gebeurt en neem de volgende stap.”

Wat hield het leiderschapsprogramma met de topsportcommunity in?

“Negen maanden topsporttraining van Olympische coaches, met gezondheidsmetingen, een voedingsdeskundige, een mental coach en individuele schema’s. Zo voelden leiders het verschil tussen de Mickey Mouse-competitie en de Champions League. Zwemster Ranomi Kromowidjojo leerde bijvoorbeeld om direct na een duik naar de video-opname daarvan te kijken en te zien wat ze anders moest doen, omdat haar lijf te snel vergeet wat het deed.

Wij geven in een fabriek eens per kwartaal feedback. Een van onze leiders, een fanatiek hardloper, kreeg een loopschema gebaseerd op hartslagzones. Hij moest langzamer lopen dan hij gewend was en deed dat met tegenzin. Maar na een paar maanden liep hij marathons sneller dan in de tien jaar ervoor. Als leider leer je niet alleen te duwen, maar ook rust te nemen én te geven.”

In hoeverre ben je door deze ervaringen anders gaan denken over de rol van de HR-leider?

“Het belang van HR is vele malen groter geworden dan ik dacht. We moeten sterker zijn in het tegenwicht bieden aan leiders, omdat wij snappen wat er nodig is. Instrumenten als een engagement survey kun je veel fundamenteler inzetten dan als obligaat instrument.

Bij Fokker brachten we drie jaar lang met honderd facilitators in elk team een dialoog op gang. We hebben als HR te veel geprobeerd om businesspartner te zijn met de nadruk op business. Wij zijn partner in de zin van gelijkwaardig, maar vanuit het begrip van wat mensen nodig hebben om te presteren. Dat is onze belangrijkste kracht.”

Michiel is Chief People Officer (CPO) van Adevinta, onder andere bekend van Marktplaats.nl. Als aanjager van verandering en auteur beweegt hij zich al ruim 25 jaar op het snijvlak van leiderschap, bedrijfsleven en organisatieontwikkeling. Eerder was hij CHRO van Accell Group en nauw betrokken bij de HR-transformatie van Fokker. Met een achtergrond in bedrijfskunde en ervaring in consultancy, overheid en bedrijfsleven verbindt hij inzichten uit de praktijk met inspiratie uit topsport, kunst en cultuur. Hij schreef meerdere boeken, waaronder recent De natuurwetten van Verandering.

LEES en LUISTER OOK: